Δράσεις για μεσοπρόθεσμη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή

Του Φάνη Γέμτου* Μέρος 1ο Oι Δήμοι, Περιφέρειες και Κεντρική Κυβέρνηση  πρέπει να ηγηθούν προσπάθειας εφαρμογής μέτρων προσαρμογής στην κλ...

Του Φάνη Γέμτου*

Μέρος 1ο

Oι Δήμοι, Περιφέρειες και Κεντρική Κυβέρνηση  πρέπει να ηγηθούν προσπάθειας εφαρμογής μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Το ίδιο πρέπει να κάνει και η επιστημονική κοινότητα τη χώρας. Θα πρέπει  άμεσα να ασχοληθούν με έρευνα που θα ορίσει τα αναγκαία μέτρα και προσαρμογές στην κλιματική αλλαγή. 

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι Παγκόσμια η έρευνα ασχολείται με το θέμα και υπάρχει αρκετή βιβλιογραφία. Ένα χαρακτηριστικό όμως της έρευνας στη γεωργική πράξη είναι ότι οι διάφορες ιδέες πρέπει να εφαρμοστούν στη χώρα μας για να δούμε αν λειτουργούν. 

Καθώς οι συνθήκες κλίματος, εδάφους κ.λπ. διαφέρουν, τα αποτελέσματα πολλές φορές πρέπει να ελεγχθούν τοπικά πριν εφαρμοστούν. Προφανώς χρειαζόμαστε χρηματοδότηση προσανατολισμένης έρευνας, αλλά και κάποιο σύστημα να μεταφερθούν τα αποτελέσματα στους τελικούς χρήστες δηλαδή στους αγρότες. 

Θα πρέπει επίσης οι αγρότες να εφαρμόσουν ό,τι αποφασιστεί χωρίς αντιρρήσεις και υπεκφυγές. Προσαρμογές πρέπει να γίνουν και στην εκπαίδευση ώστε οι  απόφοιτοι Πανεπιστημίων και τεχνικών σχολείων να μπορέσουν να προσφέρουν στις νέες συνθήκες.


Το πρόβλημα είναι αρκετά σύνθετο και χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια από την ελληνική γραφειοκρατία και κόστος για να προχωρήσει. Η ωφέλεια όμως θα είναι τεράστια καθώς οι αποζημιώσεις μιας χρονιάς είναι αρκετές για να αποσβέσουν όλο το κόστος πρόληψης. Αυτό είναι που πρέπει να καταλάβουμε όλοι για να πάρουμε γρήγορες αποφάσεις. Ας δούμε όμως ποια πρακτικά μέτρα πρέπει να πάρουμε για να προσαρμοστούμε.


Πρώτο θέμα η διάβρωση των εδαφών. 

Η Θεσσαλία έχει το 30% των καλλιεργούμενων εκτάσεων με κλίσεις που τα κάνουν να χάνουν κάθε χρόνο πολύτιμο επιφανειακό γόνιμο έδαφος. Έχω αναφερθεί σε προηγούμενα άρθρα στο πρόβλημα. Αν κάποιος δει τα επικλινή εδάφη της Χάλκης στο googleearth θα δει τις κορυφές να ασπρίζουν.  

Είναι η μάργα που βγαίνει στην επιφάνεια όταν το επιφανειακό έδαφος έχει απομακρυνθεί. Έντονα φαινόμενα διάβρωσης είχαμε και με τον Ιανό καθώς η απορροή του νερού στις πλαγιές προκάλεσε απομάκρυνση τεράστιων ποσοτήτων γόνιμου εδάφους. 

Η δημιουργία εδάφους είναι μια πολύ αργή διαδικασία για αυτό πρέπει να περιορίσουμε την απώλεια εδάφους από  διάβρωση σε λιγότερο από 1 χιλιοστό τον χρόνο. 

Πώς επιτυγχάνεται αυτό; 

Συνεχής κάλυψη του εδάφους με καλλιέργειες ή φυτικά υπολείμματα, αύξηση της οργανικής ουσίας του  εδάφους που δημιουργεί σταθερότερα συσσωματώματα, κατάργηση του οργώματος και όπου μπορούμε  καλλιέργεια κατά τις ισοϋψείς.  

Ιδιαίτερα σε δενδρώδεις καλλιέργειες με τις γραμμές κατά τις κλίσεις πρέπει να διατηρούμε το έδαφος ανάμεσα στις γραμμές καλυμμένο  για να αποφεύγουμε τη διάβρωση. Ο έλεγχος της βλάστησης θα γίνεται με χορτοκοπή αντί για τη κατεργασία του εδάφους που κάνουμε σήμερα. 

Η νέα ΚΑΠ αλλά και οι δυνατότητες εμπορίας του αποθηκευμένου άνθρακα στο έδαφος μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη πολιτικών που θα προστατεύσουν τα καλλιεργούμενα επικλινή εδάφη. Αλλά και στις δασικές και χορτολιβαδικές εκτάσεις  πρέπει να πάρουμε μέτρα προστασίας με αναδασώσεις και ορθολογική βόσκηση.  

Αυτά περιορίζουν της απορροές προς τα χαμηλότερα σημεία και πρέπει να τα φροντίζουμε για να κάνουν τη δουλειά τους περιορίζοντας τις ζημιές.


Η δημιουργία ταμιευτήρων που να συγκρατούν τα νερά των απορροών σε μεγάλες πλαγιές είναι μια σημαντική δυνατότητα. Καθώς οι ταμιευτήρες αποθηκεύουν τα νερά ελέγχοντας σημαντικά τις ροές. Στο πρόσφατο παράδειγμα του Ιανού, η περιοχή των Σοφάδων δεν είχε μεγάλα προβλήματα καθώς το φράγμα Σμοκόβου συγκράτησε πολλές απορροές. 

Αντίθετα στα Φάρσαλα, Παλαμά, Καρδίτσα η  έλλειψη  των φραγμάτων στον Ενιπέα και στο Μουζάκι επιδείνωσε το πρόβλημα με τις καταστροφές που όλοι γνωρίζουμε. Αποτέλεσμα να πληρωθούν αποζημιώσεις 400 εκατομμυρίων € όταν η κατασκευή των δύο φραγμάτων  κοστίζει  200 εκατομμύρια €. 

Προβλήματα μπορούμε να έχουμε στο μέλλον και από το ημιτελές φράγμα  της Συκιάς, αλλά και σε άλλες περιοχές όπως η Πύλη που δεν κατασκευάστηκαν φράγματα παρά τις μελέτες που υπάρχουν.  

Οι ταμιευτήρες έχουν και σημαντικά άλλα πλεονεκτήματα, όπως η δημιουργία αποθέματος για περιόδους ξηρασίας.  Θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι μια από τις προβλέψεις για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι  οι περίοδοι ξηρασίας. 

Τι θα κάνουμε αν έχουμε 2-3 χρόνια  ξηρασίας; 

Το 70 % των Θεσσαλών υδρεύεται  από υπόγεια νερά, ενώ το 70% των χωραφιών σήμερα αρδεύεται εξαντλώντας τους υπόγειους υδροφορείς. Τότε θα πούμε το νερό νεράκι καθώς οι δύο ταμιευτήρες που έχουμε (Πλαστήρα και Σμοκόβου)  δεν θα μπορούν να μας καλύψουν.


Βέβαια υπάρχουν και οι «οικολόγοι».   

Αποκαλούν τους ταμιευτήρες φαραωνικά έργα, που καταστρέφουν το περιβάλλον. Αναμφίβολα όπως έχω τονίσει πολλές φορές υπάρχουν αλλοιώσεις στο περιβάλλον. Αυτό ισχύει για κάθε τεχνικό έργο που κάνουμε. 

Από τα σπίτια μας μέχρι τους δρόμους, γέφυρες κλπ. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να κάνουμε ένα ισοζύγιο κόστους-οφέλους. Μπορούμε να συζητάμε αν πρέπει να έχουμε πολυκατοικίες ή μονοκατοικίες, αλλά δεν νομίζω να συζητά κανείς να πάμε σε σπηλιές. Το ίδιο ισχύει   για τους δρόμους, γέφυρες, σήραγγες κλπ. 

Δεν ξέρω αν έπρεπε να μείνουμε με τους  στενούς δρόμους και τους δεκάδες νεκρούς  τα Σαββατοκύριακα για να μην αλλοιώσουμε το περιβάλλον. Το ίδιο ισχύει για τους ταμιευτήρες και τα φράγματα. 

Πρέπει να περιορίσουμε τη γεωργία μας σε ξηρικές καλλιέργειες ώστε να εξοικονομήσουμε νερό ή να κάνουμε ταμιευτήρες και να αυξήσουμε το εισόδημα από τη γεωργία με μια αναδιάρθρωση καλλιεργειών με αρδευόμενες καλλιέργειες υψηλής αξίας όπως τα οπωροκηπευτικά; 

Και επιπλέον να αποφύγουμε την καταστροφή των υπόγειων υδροφορέων και την είσοδο θαλασσινού νερού; 

Ας τα βάλουμε στη ζυγαριά και ας αποφασίσουμε.

 

 


 
 Αναφέρθηκα στο προηγούμενο άρθρο στο ισοζύγιο κόστους οφέλους από τη δημιουργία ταμιευτήρων νερού. 
 
Η δημιουργία ταμιευτήρων δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αλλοιώνει το περιβάλλον. Κατακλύζει με νερά όμορφες κοιλάδες, ορεινά χωριά και εκτάσεις που καλλιεργούνται. Βέβαια δημιουργεί και περιβάλλοντα εξαιρετικής ομορφιάς, όπως έγινε στον Ταμιευτήρα Πλαστήρα. Πολλές φορές και κάποια μνημεία πολιτισμού, όπως πέτρινα γεφύρια ή κελιά μοναχών. 
 
Η χώρα μας είναι γεμάτη από τέτοια μνημεία πολιτισμού χάρη στη μακραίωνη ιστορία της και κάθε τεχνικό έργο αντιμετωπίζει διλήμματα για τον χειρισμό τους. Ευτυχώς η τεχνολογία σήμερα μας επιτρέπει να τα χειριζόμαστε είτε μεταφέροντας σε άλλα σημεία και διατηρώντας τα εκεί, είτε όταν είναι ιδιαίτερα σημαντικά με τροποποίηση των έργων. 
 
Η ταμίευση όμως του νερού σε περιοχές όπως η Θεσσαλία αποτρέπει σημαντικούς κινδύνους περιβαλλοντικής υποβάθμισης περιοχών. Ήδη αναφέρθηκα σε φράγματα – ταμιευτήρες που θα μείωναν τις καταστροφές από τον «Ιανό». 
 
Αλλά η Θεσσαλία αντιμετωπίζει έναν τεράστιο οικολογικό κίνδυνο από την εξάντληση των υπόγειων υδροφορέων τόσο στην Ανατολική Θεσσαλία όσο και σε περιοχές της Δυτικής (Φάρσαλα). Το 2014 εκτιμήθηκε το έλλειμμά τους σε 3 δισ. κ.μ. που συνεχίζει να αυξάνεται, καθώς τα Σχέδια Διαχείρισης των Υδάτων παρέμειναν στα χαρτιά και κανένα έργο δεν τελείωσε από τα ημιτελή (Συκιά, Αγιονέρι, Ληθαίος), ούτε προγραμματίστηκε κάτι άλλο. 
 
Κάποια έργα δημιουργίας δικτύου κλειστών αγωγών μεταφοράς και διανομής νερού έγιναν κυρίως από την Περιφέρεια, αλλά μένει πολύ έργο ακόμα να γίνει. Και δεν μιλάω για το περίφημο έργο εμπλουτισμού των υδροφορέων της Χάλκης (ασήμαντο για 10 εκατομμύρια κ.μ. νερού) που από το 2017 ακόμη δεν έχει γίνει ούτε η μελέτη. 
 
Πώς εκδηλώνεται η μείωση των αποθεμάτων των υδροφορέων; 
 
Με συνεχή ταπείνωση της στάθμης τους. Οι γεωτρήσεις στερεύουν και οι αγρότες κάνουν συνεχώς νέες γεωτρήσεις που φτάνουν δυστυχώς και τα 400 μέτρα. Η δαπάνη της επένδυσης είναι τεράστια (πάνω από 20.000 ευρώ). 
 
Η δαπάνη ενέργειας για πότισμα φτάνει τα 100 ευρώ/στρέμμα. Αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα βρίσκεται από τους κινδύνους που ελλοχεύουν. Από τη μια η είσοδος θαλασσινού νερού απειλεί να κάνει τα νερά υφάλμυρα και η συνέχιση των αρδεύσεων θα καταστρέψει τα εύφορα χωράφια της περιοχής. 
 
Επιπλέον κίνδυνοι από την καθίζηση εδαφών, καθώς ήδη έχουν αρχίσει να εμφανίζονται ρωγμές σε πολλές περιοχές της Ανατολικής Θεσσαλίας.

Επομένως στο ισοζύγιο θα πρέπει να βάλουμε από τη μια πλευρά τις αλλοιώσεις στο περιβάλλον από την καταστροφή κοιλάδων, χωριών, χωραφιών και ενδεχομένως κατάκλυσης ή μετακίνησης κάποιων μνημείων. 
 
Από την άλλη την απειλούμενη οικολογική καταστροφή των χωραφιών της πεδινής Θεσσαλίας, τις πιθανές καθιζήσεις, τη μείωση της οικονομικής δραστηριότητας και τη μείωση παραγωγής τροφίμων σε μια περίοδο που επιδιώκουμε αύξηση της παραγωγής κατά 70% για να θρέψουμε τον πληθυσμό του πλανήτη και την ανατροπή της κοινωνικής ζωής της υπαίθρου, την αποτροπή πλημμυρικών φαινομένων, την εξασφάλιση αποθεμάτων νερού για περιόδους ξηρασίας και την άμβλυνση της θερμοκρασίας του καλοκαιριού από τις αρδευόμενες καλλιέργειες. 

Το θέμα της διαχείρισης των καλλιεργειών και αντιμετώπισης προβλημάτων από υψηλές ή χαμηλές θερμοκρασίες είναι κρίσιμο. Δεν ξέρω αν πρέπει να μην καλλιεργήσουμε πρώιμες ποικιλίες ή αμυγδαλιές ή να βρούμε μεθόδους προστασίας από τους παγετούς. Έχω γράψει αναλυτικότερα για το θέμα της προστασίας από τους παγετούς σε δενδρώδεις καλλιέργειες. 
 
Πρέπει να διαπιστώσουμε αν και κατά πόσο λειτουργούν. Το πλεονέκτημα της χώρας για πρώιμα φρούτα είναι σημαντικό και δεν πρέπει να χαθεί. Πρέπει όμως να έχουμε παραγωγή κάθε χρόνο και όχι μόνο όταν μας αφήνουν οι παγετοί. Επομένως πρέπει άμεσα να δοκιμάσουμε ό,τι υπάρχει στη βιβλιογραφία και να εφαρμόσουμε ό,τι λειτουργεί. Το περίεργο είναι ότι μέχρι τώρα δεν έχουμε καμία σχετική κίνηση. 
 
Η επιστημονική κοινότητα πρέπει να μελετήσει άμεσα το θέμα και να προτείνει τις δυνατές λύσεις. Σε εκπομπή του Κώστα Τζανακούλη στο TRT παραγωγός ανέφερε ότι με ανεμομίκτη πέτυχε προστασία αμυγδαλιών και σε – 5οC. Ένα πρόγραμμα επιβεβαίωσης και επέκτασης πρέπει να χρηματοδοτηθεί άμεσα. 

Ίδια προβλήματα υπάρχουν και στις εκτατικές καλλιέργειες. Οι ζημιές φέτος στα σιτηρά, αλλά και στον αρακά δείχνουν επίσης προβλήματα. 
 
Υπάρχουν ποικιλίες που είναι λιγότερο ευάλωτες; Όψιμη σπορά και καθυστερημένη ανάπτυξη των φυτών την άνοιξη που θα αποφύγει ζημιές από όψιμους παγετούς αντιμετωπίζει μεγαλύτερες πιθανότητες ζημιάς από λίβα στην ωρίμανση. 
 
Όλοι οι αγρότες γνωρίζουν ότι όψιμες ποικιλίες ζημιώνονται από υψηλές θερμοκρασίες κατά την ωρίμανση. Επομένως και εδώ πρέπει να μελετηθούν ποικιλίες που να προσαρμόζονται καλύτερα στις συνθήκες αυτές.

Όπως φαίνεται απ’ όσα ανέφερα οι κίνδυνοι από την κλιματική κρίση είναι μπροστά μας. Η αδράνεια θα μας οδηγήσει σε μεγάλα προβλήματα στο άμεσο μέλλον. Η αδράνεια της διοίκησης είναι χαρακτηριστική. 
 
Ενώ όλοι στα λόγια επισημαίνουν τους κινδύνους που έρχονται, δεν κάνουν τίποτα που χρειάζεται μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα και πολιτική βούληση. Είναι ίδια με την αναδιάρθρωση των καλλιεργειών και την έξυπνη γεωργία που όλοι τα αναφέρουν στα λόγια και δεν κάνουν τίποτα για να τα προωθήσουν. 
 
Όλες οι παθογένειες της Ελληνικής Διοίκησης είναι εδώ. Έλλειψη στοχευμένης στα θέματα έρευνας, έλλειψη σύνδεσης έρευνας γεωργικής παραγωγής, έλλειψη συστήματος γεωργικών εφαρμογών που θα συμβουλεύει και θα κατευθύνει τους αγρότες. Και πάνω σε αυτά την αδυναμία των αγροτών να συνεργαστούν μεταξύ τους για να εφαρμόσουν τα μέτρα που χρειάζονται για να ξεπεράσουμε τα προβλήματα που δυστυχώς έφτασαν και απειλούν ένα σημαντικό παραγωγικό κομμάτι της χώρας. 
 
Οφείλω να πω ότι είχαμε δύο κινήσεις από πλευράς Κυβέρνησης, την προώθηση του Φράγματος στον Ενιπέα και τη δημιουργία συστήματος κλειστών αγροτών μεταφοράς και διανομής νερού στον ΤΟΕΒ Ταυρωπού, αλλά καμία ενέργεια για την περάτωση των ημιτελών έργων (Συκιά, Αγιονέρι) ή των άλλων φραγμάτων. Είναι σημαντικό να προγραμματιστούν άμεσα νέα έργα.
 
 
*Γράφει ο Φάνης Γέμτος,
γεωπόνος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

 πηγή:eleftheria.gr

Σχόλια